Skip to content
Artwork for PrzySłowie
ScienceSocial Sciences

PrzySłowie

Polskie Radio S.A.

Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk #przyslowie

Play
  • 78 episodes
  • Avg 2 min
  • Polish
Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.
  • September 9 · 2 min

    "Figa z makiem z pasternakiem"...

    Frazeologizm "figa z makiem" może być używane zarówno w znaczeniu nic; zupełnie nic, jak i w funkcji wyrażenia sprzeciwu. "Figa" pochodzi tu prawdopodobnie od dawnego sformułowania "figi podawać", czyli wyśmiewać, szydzić z kogoś, pokazując odpowiedni gest - figę właśnie. A chodzi o umieszczenie kciuka między palcem wskazującym a środkowym, który to gest symbolizuje tu żeńskie genitalia i który podobno znany był już starożytnym Rzymianom. Sam gest i jego nazwa przywędrowały do nas najprawdopodobniej z Włoch za pośrednictwem Niemiec. W dawnej włoszczyźnie funkcjonował zwrot "far la fica", który oznaczał "pokazywać figę", a samo słowo "fica" utrzymało się do dziś jako wulgarne określenie na kobiece narządy rozrodcze. Do figi - już w polszczyźnie - dodano mak. Zapewne jako symbol czegoś drobnego, niewielkiego, czyli mało istotnego, co miało wzmocnić znaczenie związane z otrzymywaniem niczego. Pasternak z kolei pojawił się prawdopodobnie ze względu na rym...

  • September 8 · 2 min

    Czy "gród" ma coś wspólnego z "ogrodem"?

    Słowa "ogród" i "gród" mają wspólnego przodka. Dawniej istniało słowo "gord", które oznaczało miejsce odgrodzone. I stąd słowo "gród", bo przecież "gród" to osada obronna położona w trudno dostępnym miejscu’, która jest miejscem odgrodzonym - najczęściej wałami i fosą. Z kolei, gdy spojrzymy na słowo "ogród", to znajdziemy duże podobieństwo do wyrazu "gród". Dzisiejszy ogród kojarzy nam się głównie z kwiatami, ale nasi przodkowie rozumieli to słowo szerzej i ogrodem nazywali odgrodzony kawał ziemi, na którym siano zboże, sadzono jarzyny, zioła i drzewa owocowe. Choć przecież dzisiejsze ogrody także otaczamy, odgradzamy płotkami...

  • September 7 · 2 min

    Inne znaczenie słowa "kuguar"

    "Kuguar" lub "kuguarzyca" to kobieta w średnim wieku, która jest pewna siebie, atrakcyjna i – co ważne – uwodzi mężczyzn młodszych od siebie. Zazwyczaj jest to słowo wartościujące pozytywnie. Wyraz "kuguar" w znaczeniu dotyczącym kobiet pochodzi z języka angielskiego, w którym skojarzono cechy takiej osoby z cechami drapieżnego zwierzęcia, które poluje, by zaspokoić swój apetyt. Bo przecież kuguar to puma, czyli drapieżne zwierzę z rodziny kotowatych. Motywacją tego skojarzenia są już wcześniejsze porównania kobiet do kotów: mamy w języku takie określenia jak "kocica", czyli kobieta, która seksownie wygląda lub zachowuje się wyzywająco, ale też "kicia" czy "kotka" - oba o znaczeniu podobnym do "kocicy"...

  • September 3 · 3 min

    Skąd pochodzi wyraz "kondolencje"?

    Słowo "kondolencje" pochodzi z łaciny, w której condolēre oznacza cierpieć razem. I właśnie taką funkcję mają pełnić wypowiadane przez nas słowa - dawać sygnał, że osoba w żałobie nie pozostaje sama. Forma kondolencji zależy oczywiście od okoliczności, a przede wszystkim od stopnia zażyłości z osobą, która cierpi. Jeśli jesteśmy w bliskiej relacji z taką osobą, dobór słów często przychodzi nam nieco łatwiej, a naszą obecność i wsparcie możemy też wyrażać niewerbalnie, np. przytuleniem. Czasami jednak składamy kondolencje osobie, której dobrze nie znamy. Wtedy najlepiej kierować się podstawowymi zasadami savoir-vivre’u. Wyrazy współczucia powinniśmy przekazać osobiście, choć jeśli nie mamy takiej możliwości, odpowiednia będzie krótka rozmowa przez telefon. Nie należy robić tego SMS-em, za pomocą komunikatorów internetowych czy postów w mediach społecznościowych...

  • September 2 · 2 min

    Dlaczego czasem myślimy o "niebieskich migdałach"?

    Frazeologizm "myśleć o niebieskich migdałach" oznacza oczywiście myśleć o rzeczach nierealnych lub mało ważnych. Słowo "migdał" pojawiło się w polszczyźnie mniej więcej w drugiej połowie XV wieku i szybko zaczęło oznaczać rarytas, smakołyk, specjał, a to dlatego, że dawniej migdały były drogie i trudne do zdobycia. Z tego właśnie względu rzeczownik "migdał" zaczął być używany jako metafora czegoś pięknego, specjalnego czy wyjątkowego. Z kolei określenie "niebieskie" we frazeologizmie "niebieskie migdały" nie dotyczy koloru. To synonim słowa "niebiański", czyli związany z niebem. Znamy to określenie z połączenia "królestwo niebieskie", czyli miejsce panowania i obecności Boga. I stąd właśnie "niebieskie" czy też "niebiańskie" migdały, które są nam niedostępne, są czymś spoza naszego ziemskiego świata; czymś, o czym można tylko marzyć...

  • September 1 · 2 min

    Skąd się wzięło słowo "garnitur"?

    Wyraz "garnitur" przeszedł do polszczyzny z języka francuskiego najprawdopodobniej za pośrednictwem niemieckiego. Francuskie garniture oznacza zdobienie, wyposażenie, zestaw... i dlatego pierwotnie wyraz ten funkcjonował w polszczyźnie jako zespół przedmiotów służących do jednego celu, stanowiących pewną całość, komplet. Stąd "garnitur mebli do dwóch pokoi” czy "garnitur filiżanek do herbaty" a także "garnitur zębów", czyli komplet zębów. Co ciekawe, "garnitur" oznaczał także coś, co dziś nazywamy "garnirunkiem", czyli przybranie potrawy, gdyż francuskie "garniture" oznacza też zdobienie. Zestawem, który zdobi człowieka, był garnitur w dzisiejszym rozumieniu, czyli ubiór męski składający się ze spodni i marynarki, czasem też kamizelki, uszytych z tego samego materiału. Przez wieki słowo „garnitur” traciło pozostałe znaczenia i do naszych czasów zachowało przede wszystkim to, które dotyczy stroju.

  • August 31 · 2 min

    Czy można używać słowa "ciężko" w znaczeniu, że coś jest trudne?

    W takim przypadku używamy oczywiście słowa "ciężko" metaforycznie. I to dość powszechna metafora. Mówimy, że ciężko nam na sercu, uginamy się pod ciężarem problemów, a jakaś sytuacja może być na tyle ciężka, na tyle obciążająca, że trudno nam sobie z nią poradzić. Używanie przysłówka "ciężko" w takim znaczeniu nie jest niczym złym pod warunkiem, że nie nadużywamy tej konstrukcji. Mamy przecież inne określenia: trudno, niełatwo, męcząco, uciążliwie, opornie i tak dalej - w zależności oczywiście od kontekstu. Podobnie jest ze słowem "strasznie", po które sięgamy, by zastąpić takie przysłówki jak "bardzo" czy "wyjątkowo". "Strasznie" w wielu kontekstach straciło już związek ze strachem i służy nam wyłącznie intensyfikacji przekazu. Dlatego przestały nas już dziwić takie wyrażenia jak "strasznie ładny" czy "strasznie cię lubię". I jeśli mówimy tak od czasu do czasu w sytuacjach nieoficjalnych, to nic strasznego się nie dzieje...

  • August 27 · 5 min

    Meta idzie na ugodę

    Amerykańska firma technologiczna Meta postanowiła nie czekać do końca procesu i dosyć niespodziewanie dla obserwatorów poszła na ugodę. Przed sądem federalnym w Oakland trwa proces w, którym amerykańskie stany zarzucały właścicielowi Facebooka i Instagrama, że celowo uzależnia od swoich platform dzieci. Zdążył zeznać m.in. sygnalista, a oskarżyciele pokazać dowody i Meta zgodziła się wypłacić prawie 17 miliardów dolarów skarżącym i wprowadzić daleko idące zmiany chroniące dzieci. Czy to początek rewolucji?

  • August 27 · 2 min

    Dlaczego mówimy "po polsku", "po angielsku" czy "po francusku"?

    Przyimek „po” pełni w naszym języku wiele funkcji. I tak na przykład słownik pod red. Witolda Doroszewskiego wylicza ich 17. Dotyczą między innymi czasu. Mówimy na przykład "pójdę tam po pracy" albo "to stało się po kolacji". Możemy też używać "po" z jednostkami miary czy wartości, np. "po 2 złote", "po połowie" i tak dalej. Nas jednak interesuje inna kategoria - ta, która dotyczy ruchu i przestrzeni. Możemy chodzić "po lesie" czy "po mieście", pociąg porusza się "po torach", samochody jeżdżą "po ulicy", a mucha łazi "po stole". Za pomocą przyimka "po" możemy też wyrażać cel naszej podróży, mówiąc na przykład "idę po chleb" czy "jadę po mamę". Przyimek "po" zaczął oznaczać działać w określony sposób, podążać za wzorem. Kiedy więc mówimy "po polsku", to mówimy na polski sposób, działamy według polskiego wzorca, a metaforycznie podróżujemy drogą języka polskiego...

  • August 26 · 2 min

    Skąd wzięło się powiedzenie "rozpuszczony jak dziadowski bicz”?

    Zacznę od teorii, która krąży w internecie, i która - choć ciekawa - jest zupełnie... fałszywa. A mówi o tym, że dawniej zamiast "rozpuszczony jak dziadowski bicz" mówiono "rozpuszczony jak dziad biecki". Przymiotnik "biecki" odnosi się tu do miejscowości Biecz, która w XV i XVI wieku była zamożnym miastem. Żebracy, czyli właśnie dziadowie, mieli otrzymywać tam spore datki, co doprowadziło do tego, że byli po prostu rozpuszczeni. Jednak w żadnym tekście nie pojawia się powiedzenie "rozpuszczony jak dziad biecki", więc to mało prawdopodobne, była cała ta historia była prawdziwa. W językoznawstwie przyjmuje się inną interpretację. Dawniej wędrowni dziadowie nosili przy sobie bicze, które służyły do obrony przed psami. Taki bicz zwykle pozostawał zwinięty, jeśli nie był w użytku. Co ważne, jednym ze znaczeń czasownika "rozpuścić" jest rozplatać, rozwijać (tak jak dziś mówimy o rozpuszczonych włosach), a więc rozpuszczony dziadowski bicz to taki, którym się właśnie smaga...

  • August 25 · 2 min

    Czy słowa "panicz" i "paniczny" mają z sobą coś wspólnego?

    Wyraz "panicz" powstał od słowa "pan" i oznacza niedorosłego syna w szlacheckiej albo zamożnej rodzinie. Zbudowany jest tak samo jak "królewicz" (syn króla). Dziś "paniczem" nazywamy - często z nutą dezaprobaty - młodego mężczyznę przyzwyczajonego do wygodnego życia, a dawnej na kogoś takiego mówiono "paniczyk". Natomiast przymiotnik "paniczny", czyli związany z trudnym do opanowania strachem, pochodzi od wyrazu "panika". Ten z kolei przywędrował do nas z francuskiego...

  • August 24 · 2 min

    Skąd się wzięła nazwa gdańskiej dzielnicy "Wrzeszcz"?

    Określenie "Wrzeszcz" pochodzi od dawnej nazwy "wrzosiec”" albo "wrzost", która oznaczała wrzos. Nazwa gdańskiej dzielnicy, a wcześniej oczywiście osobnej wsi, ma związek z wrzosowiskami, które porastały tamtejsze tereny, a nie wydawaniem głośnych krzyków. Z tymi ostatnimi związana jest nazwa wrocławskiej dzielnicy – Krzyki. Pierwotne niemieckie określenie "Krietern" oznaczało kłótników i być może miało związek z zachowaniem mieszkańców osady, która później została włączona do Wrocławia. Ale wróćmy jeszcze na chwilę do Gdańska. Poza dzielnicą "Wrzeszcz" mamy tam jeszcze obszar o innej ciekawej nazwie - "Oliwa". Określenie to wzięło się od podgdańskiego klasztoru cystersów. Zakonnicy przyjęli za swój symbol właśnie drzewko oliwne...

  • August 20 · 2 min

    Znaczenia słowa "przesadzać"

    Czasownik "przesadzać" ma co najmniej dwa znaczenia. Po pierwsze możemy przesadzić roślinę lub kogoś z miejsca na miejsce. Po drugie przesadzamy czasem, kiedy nie zachowujemy umiaru, na przykład z jedzeniem. Oba te znaczenia wzięły się od czasownika "sadzać" w rozumieniu umieszczać w jakimś miejscu. W przypadku zmiany miejsca sprawa jest jasna - przedrostek "prze" oznacza tu ruch z punktu A do punktu B, tak jak w przypadku słów "przenieść", "przewieźć", "przelecieć" i tak dalej. Ale co "przesada" ma wspólnego z brakiem umiaru? Być może chodziło o to, że przenosząc coś z miejsca na miejsce, możemy przekroczyć granicę i pójść z naszym działaniem za daleko. Możliwe, że określenie "przesada" ma związek z przeładowaniem - dawniej czasownik "sadzać" oznaczał też umieszczaniem gdzieś ładunku. Jeśli położymy go za dużo, to właśnie przesadzimy...

  • August 19 · 2 min

    Dlaczego "wieszamy na kimś psy"?

    W wyrażeniu "wieszać na kimś psy" prawdopodobnie chodzi o dawny zwyczaj, który polegał na tym, że osobę, która popełniła przestępstwo, skazywano na chodzenie po okolicy z (najczęściej nieżywym) psem na szyi. Miało to symbolizować karę, na jaką ta osoba zasłużyła: haniebną "psią" śmierć. Psy - najczęściej bezdomne - wieszano także razem ze skazańcem, by dać do zrozumienia, że nie był on warty więcej niż zwierzę. Dlatego wieszać na kimś psy oznacza właśnie hańbić czy obrażać kogoś...

  • August 18 · 2 min

    Wyrażenie "do imentu" - co oznacza i skąd pochodzi?

    "Do imentu" oznacza oczywiście całkowicie, w maksymalnym stopniu, ale już mniej oczywiste jest jego pochodzenie. Początkowo uważano, że to zapożyczenie z języka węgierskiego, w którym imént (imjent) to wkrótce, dopiero co. W polszczyźnie węgierskie słowo miało zmienić znaczenie i na stałe połączyć się z przyimkiem "do", a to dlatego, że poza wyrażeniem "do imentu" słowo "iment" nie występuje. Ta teoria przez wielu badaczy języka została zakwestionowana, a jeden z nich - Andrzej Bańkowski, proponuje inne wyjaśnienie. Uważa, że "do imentu" to przekształcenie gwarowego wyrażenia "dojmę tu" w znaczeniu groźby już ja ci dam!, ja ci pokażę!. Gwarowe akcentowane na pierwszą sylabę "dojmę tu" przekształciło się w "do imentu". Żeby jednak całkowicie rozwikłać zagadkę "imientu", musimy poczekać na kolejne ustalenia etymologów... A skąd "do cna"?

  • August 17 · 1 min

    Co oznacza i skąd się wzięło słowa "paliwoda"?

    Dawne określenie "paliwoda" miało trzy znaczenia: po pierwsze, to ktoś lekkomyślny i niepoważny, głupi; po drugie - porywczy, nerwowy i gwałtowny; awanturnik, a po trzecie - łgarz i kłamca. Te wszystkie znaczenia mają związek z obrazem, który wyłania się z wyrazu "paliwoda". A powstał on oczywiście przez połączenie czasownika "palić" z rzeczownikiem "woda". Ten ogromny kontrast oznacza w pierwszej kolejności kogoś niepoważnego, który gotowy jest bezsensownie podpalić wodę. Wskazuje to i na brak kontaktu z logicznym myśleniem, i na porywczość, która powoduje, że taka osoba jest gotowa dokonać czegoś niemożliwego. Gwałtowność wzmocniona jest tu przez czasownik "palić", bo przecież ogień od wieków jest symbolem gniewu i złości.Jednocześnie podpalenie wody, jako coś niemożliwego, przywołuje skojarzenia z bajaniem i kłamaniem.

  • August 13 · 2 min

    Dlaczego warto mówić do dziecka w brzuchu? O niezwykłej roli mowy przed narodzinami

    Mówienie do malucha w okresie płodowym ma ogromny wpływ na jego rozwój. Dźwięki docierające do dziecka już od około 16. tygodnia ciąży kształtują jego słuch, dają poczucie bezpieczeństwa oraz pozwalają przyswoić melodię języka ojczystego. Z badań wynika, że noworodki potrafią odróżnić swój język od obcego już od 4. dnia życia, a nawet płaczą w rytm mowy, którą słyszały w łonie matki. Czytanie i rozmawianie z nienarodzonym dzieckiem daje mu niezwykły, językowy pakiet na start.

  • August 12 · 1 min

    Dlaczego szczypiorek szczypie i skąd się wzięło "bycie zielonym"?

    Wyjaśniamy, od czego naprawdę pochodzi nazwa szczypiorku i dlaczego wcale nie chodzi tu o jego ostry smak. Autor tłumaczy dawny mechanizm skubania i zrywania roślin oraz przedstawia, jak szczypior trafił do potocznej polszczyzny jako określenie chudej lub niedoświadczonej osoby. Dowiadujemy się także, skąd wzięło się powiedzenie, że ktoś jest "zielony" lub "nie ma zielonego pojęcia".

  • August 11 · 2 min

    Skąd się wziął jabol i dlaczego upijamy się akurat "jak bela"?

    Odpowiadamy na pytania słuchaczy i przyglądamy się alkoholowym określeniom w języku polskim. Wyjaśniamy, jak słowo "jabol" powiązano z jabłkami oraz z jakiego powodu przyrostek -ol nadaje słowom lekceważący wydźwięk. Autor rozbija też na czynniki pierwsze powiedzenie "pijany jak bela" – przedstawia hipotezy o toczącej się beli materiału lub ciężkiej kłodzie drewna i obala popularny mit o węgierskim królu Beli.

  • August 10 · 2 min

    Kim był subiekt? O historii dawnej obsługi i językowych zmianach w handlu

    Przyglądamy się słowu "subiekt", znanemu m.in. z powieści Bolesława Prusa. Wyjaśniamy pochodzenie tego określenia oraz pokazujemy, jak na przestrzeni lat zmieniały się relacje między sprzedawcą a kupującym. Autor analizuje zwroty używane w sklepach – od dawnego, uniżonego "czym mogę służyć" po współczesne "w czym mogę pomóc" – i wskazuje, jakie zjawiska kulturowe odpowiadają za te językowe przeobrażenia.

Showing 41–60 of 78 episodes