ScienceSocial Sciences

PrzySłowie

Polskie Radio S.A.

Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk #przyslowie

Play

Open in

31 episodes
daily
Avg 2 min
Polish

Episodes 31

Newest Oldest Longest

All20 Unplayed20 In progress0 Played0

Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.

Thursday · 5 min
Meta idzie na ugodę
Amerykańska firma technologiczna Meta postanowiła nie czekać do końca procesu i dosyć niespodziewanie dla obserwatorów poszła na ugodę. Przed sądem federalnym w Oakland trwa proces w, którym amerykańskie stany zarzucały właścicielowi Facebooka i Instagrama, że celowo uzależnia od swoich platform dzieci. Zdążył zeznać m.in. sygnalista, a oskarżyciele pokazać dowody i Meta zgodziła się wypłacić prawie 17 miliardów dolarów skarżącym i wprowadzić daleko idące zmiany chroniące dzieci. Czy to początek rewolucji?
Thursday · 2 min
Dlaczego mówimy "po polsku", "po angielsku" czy "po francusku"?
Przyimek „po” pełni w naszym języku wiele funkcji. I tak na przykład słownik pod red. Witolda Doroszewskiego wylicza ich 17. Dotyczą między innymi czasu. Mówimy na przykład "pójdę tam po pracy" albo "to stało się po kolacji". Możemy też używać "po" z jednostkami miary czy wartości, np. "po 2 złote", "po połowie" i tak dalej. Nas jednak interesuje inna kategoria - ta, która dotyczy ruchu i przestrzeni. Możemy chodzić "po lesie" czy "po mieście", pociąg porusza się "po torach", samochody jeżdżą "po ulicy", a mucha łazi "po stole". Za pomocą przyimka "po" możemy też wyrażać cel naszej podróży, mówiąc na przykład "idę po chleb" czy "jadę po mamę". Przyimek "po" zaczął oznaczać działać w określony sposób, podążać za wzorem. Kiedy więc mówimy "po polsku", to mówimy na polski sposób, działamy według polskiego wzorca, a metaforycznie podróżujemy drogą języka polskiego...
Wednesday · 2 min
Skąd wzięło się powiedzenie "rozpuszczony jak dziadowski bicz”?
Zacznę od teorii, która krąży w internecie, i która - choć ciekawa - jest zupełnie... fałszywa. A mówi o tym, że dawniej zamiast "rozpuszczony jak dziadowski bicz" mówiono "rozpuszczony jak dziad biecki". Przymiotnik "biecki" odnosi się tu do miejscowości Biecz, która w XV i XVI wieku była zamożnym miastem. Żebracy, czyli właśnie dziadowie, mieli otrzymywać tam spore datki, co doprowadziło do tego, że byli po prostu rozpuszczeni. Jednak w żadnym tekście nie pojawia się powiedzenie "rozpuszczony jak dziad biecki", więc to mało prawdopodobne, była cała ta historia była prawdziwa. W językoznawstwie przyjmuje się inną interpretację. Dawniej wędrowni dziadowie nosili przy sobie bicze, które służyły do obrony przed psami. Taki bicz zwykle pozostawał zwinięty, jeśli nie był w użytku. Co ważne, jednym ze znaczeń czasownika "rozpuścić" jest rozplatać, rozwijać (tak jak dziś mówimy o rozpuszczonych włosach), a więc rozpuszczony dziadowski bicz to taki, którym się właśnie smaga...
Tuesday · 2 min
Czy słowa "panicz" i "paniczny" mają z sobą coś wspólnego?
Wyraz "panicz" powstał od słowa "pan" i oznacza niedorosłego syna w szlacheckiej albo zamożnej rodzinie. Zbudowany jest tak samo jak "królewicz" (syn króla). Dziś "paniczem" nazywamy - często z nutą dezaprobaty - młodego mężczyznę przyzwyczajonego do wygodnego życia, a dawnej na kogoś takiego mówiono "paniczyk". Natomiast przymiotnik "paniczny", czyli związany z trudnym do opanowania strachem, pochodzi od wyrazu "panika". Ten z kolei przywędrował do nas z francuskiego...
Monday · 2 min
Skąd się wzięła nazwa gdańskiej dzielnicy "Wrzeszcz"?
Określenie "Wrzeszcz" pochodzi od dawnej nazwy "wrzosiec”" albo "wrzost", która oznaczała wrzos. Nazwa gdańskiej dzielnicy, a wcześniej oczywiście osobnej wsi, ma związek z wrzosowiskami, które porastały tamtejsze tereny, a nie wydawaniem głośnych krzyków. Z tymi ostatnimi związana jest nazwa wrocławskiej dzielnicy – Krzyki. Pierwotne niemieckie określenie "Krietern" oznaczało kłótników i być może miało związek z zachowaniem mieszkańców osady, która później została włączona do Wrocławia. Ale wróćmy jeszcze na chwilę do Gdańska. Poza dzielnicą "Wrzeszcz" mamy tam jeszcze obszar o innej ciekawej nazwie - "Oliwa". Określenie to wzięło się od podgdańskiego klasztoru cystersów. Zakonnicy przyjęli za swój symbol właśnie drzewko oliwne...
August 20 · 2 min
Znaczenia słowa "przesadzać"
Czasownik "przesadzać" ma co najmniej dwa znaczenia. Po pierwsze możemy przesadzić roślinę lub kogoś z miejsca na miejsce. Po drugie przesadzamy czasem, kiedy nie zachowujemy umiaru, na przykład z jedzeniem. Oba te znaczenia wzięły się od czasownika "sadzać" w rozumieniu umieszczać w jakimś miejscu. W przypadku zmiany miejsca sprawa jest jasna - przedrostek "prze" oznacza tu ruch z punktu A do punktu B, tak jak w przypadku słów "przenieść", "przewieźć", "przelecieć" i tak dalej. Ale co "przesada" ma wspólnego z brakiem umiaru? Być może chodziło o to, że przenosząc coś z miejsca na miejsce, możemy przekroczyć granicę i pójść z naszym działaniem za daleko. Możliwe, że określenie "przesada" ma związek z przeładowaniem - dawniej czasownik "sadzać" oznaczał też umieszczaniem gdzieś ładunku. Jeśli położymy go za dużo, to właśnie przesadzimy...
August 19 · 2 min
Dlaczego "wieszamy na kimś psy"?
W wyrażeniu "wieszać na kimś psy" prawdopodobnie chodzi o dawny zwyczaj, który polegał na tym, że osobę, która popełniła przestępstwo, skazywano na chodzenie po okolicy z (najczęściej nieżywym) psem na szyi. Miało to symbolizować karę, na jaką ta osoba zasłużyła: haniebną "psią" śmierć. Psy - najczęściej bezdomne - wieszano także razem ze skazańcem, by dać do zrozumienia, że nie był on warty więcej niż zwierzę. Dlatego wieszać na kimś psy oznacza właśnie hańbić czy obrażać kogoś...
August 18 · 2 min
Wyrażenie "do imentu" - co oznacza i skąd pochodzi?
"Do imentu" oznacza oczywiście całkowicie, w maksymalnym stopniu, ale już mniej oczywiste jest jego pochodzenie. Początkowo uważano, że to zapożyczenie z języka węgierskiego, w którym imént (imjent) to wkrótce, dopiero co. W polszczyźnie węgierskie słowo miało zmienić znaczenie i na stałe połączyć się z przyimkiem "do", a to dlatego, że poza wyrażeniem "do imentu" słowo "iment" nie występuje. Ta teoria przez wielu badaczy języka została zakwestionowana, a jeden z nich - Andrzej Bańkowski, proponuje inne wyjaśnienie. Uważa, że "do imentu" to przekształcenie gwarowego wyrażenia "dojmę tu" w znaczeniu groźby już ja ci dam!, ja ci pokażę!. Gwarowe akcentowane na pierwszą sylabę "dojmę tu" przekształciło się w "do imentu". Żeby jednak całkowicie rozwikłać zagadkę "imientu", musimy poczekać na kolejne ustalenia etymologów... A skąd "do cna"?
August 17 · 1 min
Co oznacza i skąd się wzięło słowa "paliwoda"?
Dawne określenie "paliwoda" miało trzy znaczenia: po pierwsze, to ktoś lekkomyślny i niepoważny, głupi; po drugie - porywczy, nerwowy i gwałtowny; awanturnik, a po trzecie - łgarz i kłamca. Te wszystkie znaczenia mają związek z obrazem, który wyłania się z wyrazu "paliwoda". A powstał on oczywiście przez połączenie czasownika "palić" z rzeczownikiem "woda". Ten ogromny kontrast oznacza w pierwszej kolejności kogoś niepoważnego, który gotowy jest bezsensownie podpalić wodę. Wskazuje to i na brak kontaktu z logicznym myśleniem, i na porywczość, która powoduje, że taka osoba jest gotowa dokonać czegoś niemożliwego. Gwałtowność wzmocniona jest tu przez czasownik "palić", bo przecież ogień od wieków jest symbolem gniewu i złości.Jednocześnie podpalenie wody, jako coś niemożliwego, przywołuje skojarzenia z bajaniem i kłamaniem.
August 13 · 2 min
Dlaczego warto mówić do dziecka w brzuchu? O niezwykłej roli mowy przed narodzinami
Mówienie do malucha w okresie płodowym ma ogromny wpływ na jego rozwój. Dźwięki docierające do dziecka już od około 16. tygodnia ciąży kształtują jego słuch, dają poczucie bezpieczeństwa oraz pozwalają przyswoić melodię języka ojczystego. Z badań wynika, że noworodki potrafią odróżnić swój język od obcego już od 4. dnia życia, a nawet płaczą w rytm mowy, którą słyszały w łonie matki. Czytanie i rozmawianie z nienarodzonym dzieckiem daje mu niezwykły, językowy pakiet na start.
August 12 · 1 min
Dlaczego szczypiorek szczypie i skąd się wzięło "bycie zielonym"?
Wyjaśniamy, od czego naprawdę pochodzi nazwa szczypiorku i dlaczego wcale nie chodzi tu o jego ostry smak. Autor tłumaczy dawny mechanizm skubania i zrywania roślin oraz przedstawia, jak szczypior trafił do potocznej polszczyzny jako określenie chudej lub niedoświadczonej osoby. Dowiadujemy się także, skąd wzięło się powiedzenie, że ktoś jest "zielony" lub "nie ma zielonego pojęcia".
August 11 · 2 min
Skąd się wziął jabol i dlaczego upijamy się akurat "jak bela"?
Odpowiadamy na pytania słuchaczy i przyglądamy się alkoholowym określeniom w języku polskim. Wyjaśniamy, jak słowo "jabol" powiązano z jabłkami oraz z jakiego powodu przyrostek -ol nadaje słowom lekceważący wydźwięk. Autor rozbija też na czynniki pierwsze powiedzenie "pijany jak bela" – przedstawia hipotezy o toczącej się beli materiału lub ciężkiej kłodzie drewna i obala popularny mit o węgierskim królu Beli.
August 10 · 2 min
Kim był subiekt? O historii dawnej obsługi i językowych zmianach w handlu
Przyglądamy się słowu "subiekt", znanemu m.in. z powieści Bolesława Prusa. Wyjaśniamy pochodzenie tego określenia oraz pokazujemy, jak na przestrzeni lat zmieniały się relacje między sprzedawcą a kupującym. Autor analizuje zwroty używane w sklepach – od dawnego, uniżonego "czym mogę służyć" po współczesne "w czym mogę pomóc" – i wskazuje, jakie zjawiska kulturowe odpowiadają za te językowe przeobrażenia.
August 6 · 2 min
Pochodzenie słowa kluczyć i językowa ucieczka od prostej prawdy
Wyjaśniamy, skąd bierze się określenie na mówienie nie wprost oraz jak powstał związek między słowem klucz a wykręcaniem prawdy. Audycja ukazuje opartą na zakrzywieniu metaforę ukrytą w wyrazach takich jak kłamstwo czy krzywda. Autor przedstawia drogę, jaką pokonały te słowa w polszczyźnie, zmieniając znaczenie od zwykłych kształtów do opisu nieszczerych zachowań.
August 5 · 2 min
Co oznacza i skąd się wzięło słowa "tłumok"?
Wyraz "tłumok" oznacza oczywiście osobę głupią i niezdolną. A słowo to pochodzi prawdopodobnie od czasownika "tłumić", czyli ściskać, zgniatać z przyrostkiem "-ok". Dlatego "tłumok" to również duży, nieforemny pakunek z rzeczy zawiniętych w jakiś materiał. Skojarzenie naszych przodków dotyczące osoby polegało na tym, że ktoś taki ma ściśnięty, ciasny umysł, a więc nie wykazuje się inteligencją. A skąd się wzięły takie słowa jak "głupi' czy "ciemniak"?
August 4 · 2 min
Językowe korzenie słów trup i strup
W tym odcinku przedstawiamy odpowiedź na pytanie o etymologiczne relacje między słowami trup i strup. Omówienie praindoeuropejskich form językowych związanych z czynnością tarcia, twardnieniem skóry oraz metaforą nieruchomości ciała. Materiał przypomina także dawne, nieużywane już dziś polskie słowa opisujące gojącą się ranę.
August 3 · 2 min
Etymologia słów staw, paznokieć i pazur
Słownikowe zagadki i etymologia słów, które używamy na co dzień. Wyjaśniamy historyczne znaczenia wyrazów oraz powiązania między nazwami części ciała a codziennym językiem. Przyglądamy się również pochodzeniu słowa "staw" - zarówno w kontekście zbiornika wodnego, jak i połączenia kości. Wyjaśniamy także, skąd wziął się "paznokieć", jak ewoluowało to pojęcie od dawnego słowa "nogieć" oraz jakie jest powiązanie między pazurami a szponami i spinką.
July 30 · 2 min
"Hajtać się" czy "chajtać się"? Ortografia i źródła potocznego określenia ślubu
Zapis słowa oznaczającego pobranie się budzi sporo wątpliwości ortograficznych. Przegląd najważniejszych słowników języka polskiego pokazuje rozbieżności, jednak ostatecznie dopuszczalne są obie formy - zarówno z literą "h", jak i "ch". Słowo to kryje również niezwykłą historię. Jedna z hipotez wiąże je z ukraińskim określeniem na odświętny ubiór i ogarnięcie się, z kolei inna wskazuje na dawny żargon i dźwiękonaśladowcze odwołanie do cięcia nożem.
July 29 · 2 min
Etymologia słowa górnik. Dawne znaczenie góry i niemieckie wpływy
Praca pod ziemią i słowo sugerujące góry to zestawienie, które może zastanawiać. W audycji przyglądamy się lingwistycznym źródłom wyrazu "górnik". Wyjaśniamy dawne znaczenie słowa "góra", tłumaczy historyczny sens nazwy Tarnowskie Góry i analizuje niemiecki wpływ na język polskiego górnictwa. W odcinku pojawia się również wątek Barbórki - jej śląskiego rodowodu oraz zasad zapisu wielką i małą literą.
July 28 · 2 min
Skąd się wzięła nazwa krzyżówka i dlaczego "Jolka" to Jolka?
Krzyżówka panoramiczna, jolka czy hetmańska różnią się nie tylko zasadami, ale i historią swoich nazw. W audycji odpowiadamy na pytanie słuchaczki i przyglądamy się lingwistycznym źródłom popularnych szarad. Wyjaśniamy proces uniwerbizacji, który doprowadził do powstania słowa "krzyżówka", tłumaczymy grecki rodowód określenia panoramicznego oraz zdradzamy, kim była tajemnicza Jola odpowiedzialna za trudniejszą odmianę łamigłówki. Dopełnieniem historii jest wyjaśnienie, skąd wzięła się ranga i nazwa krzyżówki hetmańskiej.

Showing 1–20 of 31 episodes