GoodNightCollective
Jesteśmy kolektywem Art & Science i walczymy ze zjawiskiem Light Pollution czyli zanieczyszczeniem nieba sztucznym światłem. Ten podcast jest dla Was i bedziemy tłumaczyć wam najrozmaitsze zagadnienia astronomiczne. Dobranoc!
Autorzy:
Dr Karolina Dziadura
Mgr Justyna Olszewska
inż. Michał Pawłowski
Kosmos ma znacznie więcej do zaoferowania niż to, co możemy zobaczyć. W tym odcinku przyglądamy się radioastronomii, dziedzinie, która pozwala badać Wszechświat za pomocą fal radiowych. Jak działają radioteleskopy? Co możemy dzięki nim odkryć? I dlaczego nie wszystko, co dzieje się w kosmosie, da się zobaczyć? Rozmawiamy o zupełnie innym sposobie poznawania Wszechświata.
Tysiące satelitów krążących wokół Ziemi zmieniają wygląd nocnego nieba. Odbijają światło słoneczne, pozostawiają ślady na zdjęciach astronomicznych i utrudniają obserwacje kosmosu. Czy rozwój technologii satelitarnych oznacza, że bezpowrotnie tracimy widok gwiazd?
Czy potrafimy obronić Ziemię przed planetoidą? W tym odcinku Goodnight Podcastu zaglądamy w głąb Układu Słonecznego, by przyjrzeć się jednej z najbardziej fascynujących misji Europejskiej Agencji Kosmicznej (E. Hera zbada asteroidę Dimorphos, w którą w 2022 roku celowo uderzyła sonda DART. Co dokładnie wydarzyło się podczas tego zderzenia? Jak zmieniła się orbita asteroidy? Czego Hera może nas nauczyć o obronie planetarnej i czy w przyszłości będziemy potrafili uchronić Ziemię przed prawdziwym kosmicznym zagrożeniem? Zapraszamy na opowieść o nauce, technologii i przygotowaniach do ochrony naszej planety.
Artemis – wielki powrót człowieka na Księżyc Po ponad pół wieku człowiek ma wrócić na Księżyc. Tym razem jednak nie chodzi tylko o pozostawienie śladów na powierzchni i powrót na Ziemię. Program Artemis został pomyślany jako początek długofalowej obecności człowieka poza naszą planetą. W tym odcinku omawiamy pierwotne założenia programu Artemis: kolejne planowane misje, rakietę Space Launch System, statek Orion, lądowniki księżycowe, stację Gateway oraz plany eksploracji okolic południowego bieguna Księżyca. Zastanawiamy się, dlaczego NASA chce wrócić właśnie teraz, czego astronauci mają szukać na powierzchni i dlaczego Księżyc ma stać się poligonem doświadczalnym przed przyszłą wyprawą człowieka na Marsa. Rozmawiamy również o kosztach, problemach technologicznych, współpracy NASA z prywatnymi firmami i międzynarodowymi partnerami oraz o tym, czym Artemis różni się od programu Apollo. Odcinek archiwalny – przedstawia plany i harmonogram programu Artemis aktualne w momencie nagrania. Od tego czasu część założeń i terminów programu uległa zmianie.
Na co NASA wydaje miliardy? – priorytety amerykańskiej agencji kosmicznej NASA kojarzy się z wielkimi misjami, teleskopami i eksploracją innych planet. Ale za każdą z nich stoją decyzje o tym, na co przeznaczyć miliardy dolarów – a z czego zrezygnować. W tym odcinku przyglądamy się planom i priorytetom NASA oraz temu, w jakim kierunku zmierza amerykański program kosmiczny. Sprawdzamy, ile pieniędzy trafia na badania naukowe, eksplorację Księżyca i Marsa, technologie kosmiczne, obserwacje Ziemi i astrofizykę oraz które projekty uznawane są obecnie za najważniejsze. Rozmawiamy też o programie Artemis, powrocie człowieka na Księżyc, planach marsjańskich, rosnącej roli prywatnych firm oraz o wielkich misjach naukowych. Zastanawiamy się, co dzieje się z projektami, dla których zaczyna brakować pieniędzy, i jak polityka oraz zmiana administracji potrafią wpłynąć na przyszłość badań kosmosu. Bo budżet NASA to nie tylko tabelka z miliardami dolarów. To w praktyce odpowiedź na pytanie: co chcemy odkryć w kosmosie w ciągu następnych kilkunastu lat?
W maju 2026 roku polscy naukowcy wyszli przed Sejm pod hasłem „3% dla nauki, 100% dla Polski”. Był to jeden z największych od lat oddolnych protestów środowiska naukowego, którego głównym postulatem było zwiększenie finansowania nauki oraz poprawa warunków pracy osób zatrudnionych na uczelniach i w instytutach badawczych. W tym odcinku przyglądamy się Strajkowi Naukowców: skąd się wziął, dlaczego badacze zdecydowali się wyjść na ulicę i czego właściwie domagają się od państwa. Rozmawiamy o postulacie przeznaczania 3% PKB na naukę, wynagrodzeniach, finansowaniu badań i grantów, odpływie młodych naukowców za granicę oraz o tym, jakie konsekwencje dla Polski może mieć wieloletnie niedofinansowanie nauki. Zastanawiamy się również, czy protest z 27 maja 2026 roku może rzeczywiście coś zmienić i dlaczego kondycja polskiej nauki nie jest wyłącznie problemem samych naukowców.
Czy galaktyka może umrzeć? A jeśli tak, to co właściwie oznacza jej śmierć i co może doprowadzić do zatrzymania narodzin nowych gwiazd? W tym odcinku zaglądamy w życie galaktyk – od okresów intensywnego powstawania gwiazd aż po moment, w którym stają się galaktykami pasywnymi. Rozmawiamy o tym, jaką rolę odgrywają gaz i pył, dlaczego galaktyka może utracić „paliwo” do produkcji nowych gwiazd oraz co wspólnego z ich ewolucją mają zderzenia galaktyk, środowisko i supermasywne czarne dziury. Zastanawiamy się też, czy martwa galaktyka rzeczywiście jest martwa, jak astronomowie rozpoznają takie obiekty z odległości miliardów lat świetlnych i czego obserwacje Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba uczą nas o galaktykach we wczesnym Wszechświecie. Gościnnie Krzysztof Lisiecki z Narodowego Centrum Badań Jądrowych, który naukowo zajmuje się ewolucją galaktyk, materią międzygwiazdową i galaktykami pasywnymi.
Łowcy nieba – jak upolować zaćmienie, zorzę i Drogę Mleczną? Niektóre z najpiękniejszych zjawisk na niebie wymagają czegoś więcej niż spojrzenia w górę. Trzeba wiedzieć gdzie pojechać, kiedy wyjść z domu i jak zwiększyć swoje szanse, żeby chmury, światła miasta albo zła pora roku nie pokrzyżowały planów. W tym odcinku ruszamy na astronomiczne polowanie. Opowiadamy, jak i gdzie obserwować całkowite zaćmienia Słońca, gdzie szukać zorzy polarnej oraz kiedy najlepiej zobaczyć jasne centrum Drogi Mlecznej. Wyjaśniamy, czym jest pas całkowitego zaćmienia, dlaczego zorza nie pojawia się po prostu „gdy jest zimno” i czemu jądra naszej Galaktyki nie zobaczymy z Polski przez cały rok. Będzie też o astroturystyce – ciemnym niebie, pogodzie, zanieczyszczeniu światłem i planowaniu podróży specjalnie pod zjawiska astronomiczne. Czyli praktyczny przewodnik dla tych, którzy zamiast oglądać kosmos tylko na zdjęciach, chcą naprawdę ruszyć w świat i go zobaczyć.
Współczesna astrometria to jedna z najbardziej precyzyjnych dziedzin nauki. Satelity takie jak Hipparcos i Gaia mierzą pozycje, ruchy i odległości miliardów gwiazd z dokładnością niewyobrażalną jeszcze kilkadziesiąt lat temu. W tym odcinku rozmawiamy o tym, czym są współczesne katalogi gwiazdowe, jak powstają i do czego są wykorzystywane - od badania struktury Drogi Mlecznej, przez odkrywanie planetoid, aż po nawigację sond kosmicznych. Wyjaśniamy też, dlaczego astrometria pozostaje fundamentem całej astronomii.
Przez większość historii astronomii naukowcy nie zajmowali się galaktykami, czarnymi dziurami czy egzoplanetami. Astronomia była przede wszystkim astrometrią - precyzyjnym mierzeniem położeń gwiazd na niebie. W tym odcinku opowiadamy o początkach katalogów gwiazdowych, Hipparchu, Ptolemeuszu, Tycho Brahe i narodzinach nowoczesnych pomiarów nieba. Skąd wzięła się skala magnitudo? Jak tworzono pierwsze mapy nieba? I dlaczego przez tysiące lat najważniejszym zadaniem astronomii było po prostu bardzo dokładne mierzenie gwiazd?
Czy żeby zajmować się astronomią trzeba kończyć pięcioletnie studia i pracować w obserwatorium? Niekoniecznie. Współczesna astronomia amatorska daje dziś możliwości, o których jeszcze kilkanaście lat temu można było tylko marzyć. W odcinku rozmawiamy o tym, jak zacząć przygodę z astronomią bez akademickiego zaplecza, gdzie szukać wiedzy i społeczności oraz jak wygląda współpraca amatorów z zawodowymi astronomami. Coraz częściej to właśnie obserwatorzy-amatorzy odkrywają komety, supernowe czy monitorują zjawiska, których profesjonalne teleskopy nie są w stanie śledzić przez całą dobę. Pojawia się również najbardziej praktyczne pytanie: jaki pierwszy teleskop kupić i ile naprawdę trzeba wydać, żeby zacząć sensownie obserwować niebo? Rozmawiamy o sprzęcie dla początkujących, najczęstszych błędach i o tym, dlaczego drogi teleskop nie zawsze oznacza lepszy start. To odcinek dla wszystkich, którzy chcieliby wejść w świat astronomii trochę bardziej serio – ale bez konieczności spędzania kilku lat na studiach fizycznych.
Europejska Agencja Kosmiczna rozwija sieć swoich centrów w całej Europie – od kontroli misji kosmicznych w Niemczech, przez centrum astronautów w Kolonii, po ośrodki badające obserwacje Ziemi, technologie satelitarne i eksplorację kosmosu. Każda z siedzib ESA pełni inną rolę i tworzy część infrastruktury, od której zależą współczesne misje kosmiczne Europy. W ostatnich miesiącach coraz częściej pojawiają się informacje o planach budowy nowej siedziby ESA w Polsce. O potencjalną lokalizację rywalizują różne miasta, widząc w takim centrum ogromną szansę technologiczną, naukową i gospodarczą. W odcinku przyglądamy się temu, jak działają obecne ośrodki ESA w Europie, czym zajmują się poszczególne centra i dlaczego nowa inwestycja mogłaby znacząco wpłynąć na rozwój polskiego sektora kosmicznego. Rozmawiamy również o tym, jakie realne szanse ma Polska i co obecność ESA mogłaby oznaczać dla nauki, przemysłu oraz przyszłych pokoleń inżynierów i astronomów.
Kilka tysięcy lat temu w okolicach dzisiejszego Poznania doszło do jednego z najbardziej niezwykłych wydarzeń w historii regionu. Kilkumetrowy meteoryt wpadł w atmosferę Ziemi i rozpadł się nad obszarem Moraska, tworząc serię kraterów, które można oglądać do dziś. To jedno z najlepiej zachowanych stanowisk meteorytowych w Europie i miejsce, które przez lata fascynowało zarówno naukowców, jak i poszukiwaczy kosmicznych skał. W okolicznych lasach znajdowano fragmenty meteorytów zawierających żelazo i nikiel, a największe odkryte okazy ważyły setki kilogramów. W odcinku opowiadamy historię upadku meteorytu Morasko, wyjaśniamy jak powstają kratery uderzeniowe i dlaczego takie wydarzenia są dla nauki niezwykle cenne. Pojawia się też pytanie, jak często podobne obiekty wpadają dziś w atmosferę Ziemi i czy współczesna astronomia potrafiłaby przewidzieć podobne zdarzenie z wyprzedzeniem.
Brązowe karły to jedne z najbardziej tajemniczych obiektów we Wszechświecie. Są zbyt masywne, by uznać je za planety, ale jednocześnie zbyt małe, by stać się prawdziwymi gwiazdami. Przez lata astronomowie zastanawiali się, gdzie właściwie przebiega granica między tymi kategoriami. W odcinku rozmawiamy o tym, czym naprawdę są brązowe karły, jak powstają i dlaczego bywają nazywane „nieudanymi gwiazdami”. Pojawia się też pytanie, czy bardziej przypominają ogromne planety gazowe, czy raczej bardzo małe gwiazdy. Poruszamy również temat najnowszych obserwacji prowadzonych przez teleskopy takie jak James Webb Space Telescope, które pozwalają badać atmosfery tych obiektów z niespotykaną wcześniej dokładnością. To opowieść o świecie pomiędzy planetami a gwiazdami – i o obiektach, które pokazują, że Wszechświat nie zawsze lubi proste definicje.
Dlaczego teorie spiskowe są tak popularne i dlaczego nawet w erze internetu tak wiele osób wierzy w rzeczy sprzeczne z nauką? Od płaskiej Ziemi po kosmitów budujących piramidy – granica między fascynacją a dezinformacją bywa zaskakująco cienka. W odcinku rozmawiamy o mechanizmach stojących za teoriami spiskowymi, o tym jak działają algorytmy mediów społecznościowych i dlaczego ludzki mózg często preferuje proste, sensacyjne wyjaśnienia zamiast skomplikowanej rzeczywistości. Pojawia się również jedno z najbardziej znanych pseudonaukowych pytań: czy piramidy naprawdę mogły zostać zbudowane przez starożytne cywilizacje bez pomocy kosmitów? Archeologia i współczesna nauka mają na ten temat znacznie ciekawsze odpowiedzi niż internetowe teorie. To odcinek o krytycznym myśleniu, nauce i o tym, dlaczego umiejętność odróżniania faktów od fikcji staje się dziś ważniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.
Kosmos można dziś nie tylko oglądać na zdjęciach NASA. Coraz więcej miejsc na świecie pozwala zobaczyć starty rakiet na żywo, odwiedzić największe teleskopy i wejść do obserwatoriów, które jeszcze niedawno były dostępne głównie dla naukowców. W odcinku rozmawiamy o najbardziej niezwykłych miejscach dla fanów astronomii i eksploracji kosmosu – od Kennedy Space Center Visitor Complex na Florydzie, gdzie można obserwować starty rakiet i zobaczyć historyczne misje NASA z bliska, po obserwatoria oferujące darmowe pokazy nieba i publiczne noce obserwacyjne, takie jak Griffith Observatory czy Lowell Observatory. Pojawia się też pytanie, czy turystyka astronomiczna stanie się w przyszłości czymś powszechnym – i czy obserwowanie startów rakiet będzie kiedyś tak popularne jak zwiedzanie parków narodowych. To odcinek o miejscach, w których kosmos przestaje być abstrakcją i staje się czymś, co można zobaczyć na własne oczy.
Gościnnie w odcinku wystąpił Piotr Staniewicz. Bohaterem tego odcinka jest Adam Giedrys - legendarny „krawiec-astronom” ze Szczecinka. Z zawodu był krawcem, ale całe życie poświęcił astronomii i popularyzacji nauki. Swoją pierwszą lunetę skonstruował z soczewek od zwykłych okularów, a później na dachu kamienicy zbudował własne obserwatorium z teleskopem wykonanym własnoręcznie. Rozmawiamy o niezwykłej historii człowieka, który po wojnie, więzieniu i ciężkiej chorobie całkowicie poświęcił się astronomii. O jego obserwacjach nieba, kontaktach z NASA, międzynarodowych konferencjach astronomicznych i o tym, jak z pasji jednego człowieka narodziło się jedno z najbardziej niezwykłych amatorskich obserwatoriów astronomicznych w Polsce. To właśnie dzięki Adamowi Giedrysowi do Szczecinka trafił z NASA fragment skały księżycowej przywiezionej podczas misji Apollo 11. Przez pewien czas był prezentowany na wystawie w Szczecinku i stał się jedną z najbardziej niezwykłych atrakcji astronomicznych w Polsce tamtych lat.
Słońce wchodzi w jeden z najbardziej dynamicznych okresów swojej aktywności. Liczba plam słonecznych rośnie, pojawiają się potężne rozbłyski i wyrzuty materii, a globalne pole magnetyczne naszej gwiazdy stopniowo zmienia orientację. To naturalny proces związany z cyklem słonecznym, który co kilkanaście lat prowadzi do przebiegunowania Słońca i wpływa na całe środowisko kosmiczne wokół Ziemi. W tym samym czasie James Webb Space Telescope dostarcza kolejnych obserwacji, które zmieniają współczesną astronomię. Teleskop obserwuje najdalsze galaktyki, bada atmosfery egzoplanet i pokazuje Wszechświat z dokładnością, jakiej wcześniej nie mieliśmy. W odcinku łączymy najnowsze badania Słońca z najgłośniejszymi odkryciami Webba i zastanawiamy się, jak bardzo zmienia się dziś nasze spojrzenie na kosmos.
Sztuczna inteligencja, chmura obliczeniowa i rozwój technologii cyfrowych sprawiają, że centra danych zużywają coraz więcej energii i wymagają coraz bardziej zaawansowanego chłodzenia. Wraz z rosnącymi potrzebami pojawia się pytanie, które jeszcze niedawno brzmiało jak science fiction: czy serwery przyszłości mogą trafić na orbitę? W odcinku rozmawiamy o koncepcjach budowy centrów danych w kosmosie, ich potencjalnych zaletach i problemach technologicznych. Jak wyglądałoby zasilanie takich instalacji? Czy próżnia kosmiczna rzeczywiście pomaga w chłodzeniu? Ile kosztowałoby wyniesienie infrastruktury na orbitę i czy byłoby to bardziej ekologiczne niż budowa kolejnych serwerowni na Ziemi? To opowieść o granicy między futurystyczną wizją a realnymi planami firm i agencji kosmicznych, które coraz poważniej myślą o przenoszeniu części infrastruktury poza naszą planetę.
Energia elektryczna jest podstawą działania współczesnej eksploracji kosmosu. Bez niej nie działałyby satelity, stacje kosmiczne, łaziki ani teleskopy obserwujące najdalsze rejony Wszechświata. W odcinku rozmawiamy o tym, jak produkuje się energię w przestrzeni kosmicznej - od klasycznych paneli słonecznych po radioizotopowe generatory wykorzystywane tam, gdzie światło słoneczne jest zbyt słabe. Pojawia się również jedna z najbardziej futurystycznych koncepcji współczesnej inżynierii: orbitalne elektrownie słoneczne. Czy możliwe jest budowanie gigantycznych farm energetycznych na orbicie i przesyłanie energii na Ziemię za pomocą mikrofal lub laserów? I dlaczego część naukowców uważa, że taka technologia może kiedyś zmienić globalną energetykę? To odcinek o fizyce, technologii i pomysłach, które jeszcze niedawno wydawały się science fiction.