Nobele Heren

Ruben Boot & Luuk Ritmeester

In deze podcast-serie bespreken Ruben Boot en Luuk Ritmeester iedere week een Nobelprijs voor de Natuurkunde. Samen doorlopen de Nobele Heren wie de prijs won(nen) en voor welke ontdekking dat gebeurde.

Ruben Boot is wetenschapsjournalist, met een doctoraat in de biofysica. Luuk Ritmeester is toneelschrijver en vrijgezel. Beiden zijn confraters van elkaar.

Play

Open in

31 episodes
weekly
Avg 44 min
Dutch

Episodes 31

Newest Oldest Longest

All20 Unplayed20 In progress0 Played0

Counted on this page — what you have heard stays on this device, so it is not something the list can be paged by.

#62
Yesterday · 57 min
51 (Deel 2). Wu - De winnaar die nooit won
In dit tweede deel gaan de Nobele Heren in op het leven en werk van de Chinees-Amerikaanse deeltjesfysicus Chien-Shiung Wu. Hoewel zij (ondanks 23 nominaties!) de Nobelprijs nooit ontving, voerde zij het cruciale experiment uit waarmee ze aantoonde dat Yang & Lee met hun theoretische voorspellingen gelijk hadden. Ruben bekent aan Luuk dat hij voorafgaand aan deze aflevering nog nooit van Wu had gehoord. Toen hij tijdens de voorbereiding leerde hoe indrukwekkend en invloedrijk haar carrière was, riep dat een gevoel van schaamte op. Hoe kan ze zo onderbelicht zijn gebleven in de geschiedschrijving? Een gesprek over seksisme in China en Amerika, asymmetrisch bètaverval en het gemis van thuis.
#61
October 27 · 1 hr 10 min
51 (Deel 1). Yang & Lee - De aap en de Boeddha
In 1957 ontvingen Chen-Ning Yang en Tsung-Dao Lee de Nobelprijs voor hun diepgravende onderzoek naar de zogeheten pariteitswetten, wat heeft geleid tot belangrijke ontdekkingen rondom elementaire deeltjes. Verdiend, maar de vrouw die de prijs eveneens verdiende voor dit werk, Chien-Shiung Wu, kreeg hem nooit. Daarom delen de Nobele Heren de aflevering op in twee delen: een voor de mannen, en een voor de vrouw die buiten de schijnwerpers werd gehouden. In dit eerste deel van de aflevering duiken de Nobele Heren in pariteit en de bijbehorende verwarring. Werkt het universum symmetrisch? Wat betekent dat? En wat heeft de voorkeur: mooie symmetrie of verstoringen in de voorspelbare orde? Een gesprek over spiegelsymmetrie, een voorkeursrichting en de Apenkoning Sun Wukong.
#60
October 20 · 1 hr 11 min
50. Shockley, Bardeen & Brattain - De bescheiden barbecueër
De Nobele Heren bereiken hun 50ste aflevering! Dat vieren ze met een gloednieuwe introtune, een gelikt podcastplaatje, en een verhaal over computerchips! In 1956 ging de Nobelprijs voor Natuurkunde naar William Shockley, John Bardeen en Walter Brattain voor hun onderzoek naar halfgeleiders en hun ontdekking van het transistoreffect. Ruben neemt Luuk mee in de innerlijke werking van een computerchip en diens belangrijkste bouwsteentje: de transistor. Een gesprek over halfgeleiders, elektrische signalen en een spermabank voor hoogbegaafden.
#59
October 13 · 30 min
49 (Deel 3). Kusch - Ultieme precisie
In dit derde deel gaan de Nobele Heren in op de precisiemetingen van Polykarp Kusch, waarmee hij het magnetische moment van het elektron uiterst nauwkeurig wist te meten. Deze waarde is vandaag de dag een van de meest nauwkeurig bevestigde voorspellingen in de geschiedenis van de natuurkunde. Een gesprek over quantumelektrodynamica (QED), quantum loops en het benaderen van zekerheid.
#58
October 6 · 56 min
49 (Deel 2). Lamb - Gevulde leegte
In dit tweede deel gaan de Nobele Heren in op de Lamb-verschuiving. Dan denk je het atoom te kennen, en ligt het toch net even anders. Oh, en een vacuüm is kennelijk nooit écht leeg. Ruben en Luuk bespreken wat ze vinden van wetenschap die niet zo een-twee-drie uit te leggen valt. Een gesprek over orbitalen, virtuele fotonen en de eekhoorn en de mier.
#57
September 29 · 1 hr 12 min
49 (Deel 1). Lamb & Kusch - Structuur in de structuur
De Nobele Heren komen aan bij een stevig natuurkundig verhaal, en daarom delen ze het op in drie delen. In 1955 ging de Nobelprijs namelijk naar twee afzonderlijke ontdekkingen: (1) Willis Lamb ontdekte een zeer klein foutje in de theorie rondom de fijnstructuur van waterstof, en (2) Polykarp Kusch mat een zeer kleine afwijking van de theorie voor het magnetisch moment van het elektron. Twee kleine foutjes die uitmondden in een cruciale uitbreiding van onze kennis over het atoom. In dit eerste deel zet Ruben met Luuk op een rijtje wat in de voorgaande afleveringen allemaal over atomen aan bod gekomen is, en hoe de theorie ze destijds omschreef. Een gesprek over (jawel) het atoommodel, bruikbare metaforen en meerlijnigheid. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar afleveringen 21, 37, 38 en 39? Deze helpen bij het verhaal.
#56
September 22 · 31 min
48 (Deel 2). Born & Bothe - Gek op buizen
In dit tweede deel van de aflevering gaan de Nobele Heren in op Walther Bothe. In 1954 won hij de Nobelprijs voor zijn coïncidentiemethode en de ontdekkingen die hij daarmee deed. Ruben legt aan Luuk uit waarom die methode zo belangrijk is: het liet stellig zien dat licht écht uit pakketjes bestaat. Daar was destijds lang niet iedereen het over eens (en ook vandaag blijft het vele hoofden verwarren). Een gesprek over het behoud van energie, de geigerteller en een Russische bruid in de oorlog. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 26? Deze helpt bij het verhaal.
#55
September 15 · 47 min
48 (Deel 1). Born & Bothe - De versoepelde denker
In 1954 deelden Max Born en Walther Bothe de Nobelprijs voor uiteenliggend werk, dat beide van groot belang was voor de ontwikkeling van de quantumfysica. In dit eerste deel van de aflevering focussen de Nobele Heren op Born, die de prijs ontving voor zijn fundamentele onderzoek naar quantummechanica, met name voor zijn statistische interpretatie van de golffunctie. Bij Luuk gaat een belletje rinkelen: hebben we het niet al vaker over Born gehad? Dat klopt, maar de natuurkunde-grootmeester moest lang op zijn erkenning wachten. Een gesprek over een gevoel van onrechtvaardigheid, het gevaar van absolute zekerheid en Dame Olivia Newton-John. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 30 en 31? Die helpen bij het verhaal.
#54
September 8 · 37 min
47 (Deel 2). Bleeker - Onderbelicht
In dit tweede deel duiken de Nobele Heren in het leven van de Nederlandse Caroline Bleeker, bouwer van de fasecontrastmicroscoop. Bleeker richtte het Physisch Adviesbureau op, waarmee ze voorlichting gaf aan wetenschappelijke laboratoria in een tijd waarin deze haast uitsluitend door mannen bestierd werden. Later startte ze de Nederlandsche Optiek- en Instrumentenfabriek, ook wel NEDOPTIFA, dat internationaal bekend stond voor de productie van lenzen en microscopen. En ze was verzetsheld. Kortom, Bleeker was een absolute baas. Een gesprek over het patriarchaat, het Arbeidsverbod voor gehuwde vrouwen en haar keuze om daarom niet te trouwen.
#53
September 1 · 37 min
47 (Deel 1). Zernike - Cellen en contrast
Wist je dat levende cellen onder een normale microscoop niet te zien zijn? Toch lukt dat nu wel, dankzij de fasecontrastmicroscoop. In 1953 won Frits Zernike de Nobelprijs voor zijn uitvinding van deze microscoop en de demonstratie van de fasecontrastmethode. Al was hij niet degene die het ding daadwerkelijk bouwde. Dat was Caroline Bleeker, een vrouw, en zoals veel vaker is gebeurd heeft de geschiedschrijving haar een stuk minder goed onthouden. Daarom delen de Nobere Heren deze aflevering op in twee delen. Deel 1 focust op Zernike en deel 2 op Bleeker. In deze aflevering legt Ruben aan Luuk uit wat fasecontrast is, en hoe het onzichtbare cellen zichtbaar maakt. Een gesprek over licht, twee kleine ringetjes en hele trage vernieuwing.
#52
August 25 · 40 min
46. Bloch & Purcell - Tot de kern
Sommige atomaire deeltjes gedragen zich als piepkleine magneetjes. Door daarmee te klooien, kun je best veel te weten komen over waar een materiaal uit bestaat. Maar dan moet je het wel heel precies kunnen doen. In 1952 ging de Nobelprijs naar Felix Bloch en E.M. Purcell voor hun ontwikkeling van nieuwe methoden voor nucleaire magnetische precisiemetingen en de daarmee gemaakte ontdekkingen. Nu kennen we deze techniek onder het acroniem NMR (Nuclear Magnetic Resonance). Ruben legt aan Luuk uit wat dat is. Een gesprek over kernspinresonantie, nét niet neutrale neutronen en hoe we de Melkweg vastleggen. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 37 en 38? Deze helpen bij het verhaal.
#51
August 18 · 45 min
45. Cockcroft & Walton - Atoom in twee
De Nobele Heren hebben het al meermaals over gespleten atomen, atoombommen en kernreactoren gehad. Toch zetten ze voor de Nobelprijzen-geschiedenis een stapje terug. In 1951 ging de Nobelprijs naar John Cockcroft en Ernest Walton voor hun pionierwerk naar de transmutatie van atoomkernen door artificieel versnelde atomaire deeltjes. In andere woorden, ze waren pioniers die werkten aan deeltjesversnellers. Daarmee wisten ze als allereerste om een atoomkern artificieel te splijten. Ruben neemt Luuk mee door het kleurrijke verhaal van hoe dat tot stand kwam. Een gesprek over quantumsprongen, een boze Rutherford en rommelige laboratoria. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 36? Deze helpt bij het verhaal.
#50
August 11 · 45 min
44. Powell - Meson extérieur
Zodra Yukawa het meson theoretisch had voorspeld, gingen anderen er in experimenten naar op zoek. Het was Cecil Powell die het belangrijke deeltje volwaardig aantoonde. In 1950 ontving hij daarom de Nobelprijs 'voor zijn ontwikkeling van de fotografische methode om nucleaire processen te bestuderen en zijn ontdekking hiermee van het meson.' Luuk snapt alleen niet waarom die wetenschappers zo'n rare namen voor al die deeltjes uitkozen. Een gesprek over pi-mesonen, eerdere ontdekkers en een houten bankje. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 43? Deze helpt bij het verhaal.
#49
August 4 · 46 min
43. Yukawa - Een klein theewinkeltje
Wat is een kracht eigenlijk? In 1949 ging de Nobelprijs naar Hideki Yukawa voor zijn voorspelling van het bestaan van mesonen, op basis van zijn theoretisch werk aan kernkrachten. Ruben neemt Luuk mee doorheen de vier fundamentele krachten van de natuur. Een gesprek over ijsschaatsers, boodschapperdeeltjes en glasblazen.
#48
July 28 · 29 min
42. Blackett - Aan de bak
Hoe laat je een deeltje een selfie maken? In 1948 won Patrick Blackett de Nobelprijs voor zijn ontwikkeling van de Wilson nevelkamermethode, en voor de ontdekkingen die hij daarmee deed in het onderzoeksveld van kernfysica en kosmische straling. Een gesprek over een bevestigde camera, paarproductie en een vergiftigde appel. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 26 en 33 (Deel 1)? Deze helpen bij het verhaal.
#47
July 21 · 30 min
41. Appleton - De hemelse spiegel
De Nobele Heren begeven zich in hogere sferen. In 1947 won Edward Appleton de Nobelprijs voor zijn onderzoek naar de natuurkundige eigenschappen van de hogere atmosfeer, en met name voor zijn ontdekking van de zogeheten Appleton-laag. Ruben neemt Luuk mee naar de ionosfeer. Een gesprek over weerkaatste radiogolven, vrije elektronen en radar.
#46
July 14 · 22 min
40. Bridgman - Onder hoge druk
In 1946 ging de Nobelprijs naar Percy Bridgman voor zijn uitvinding van een apparaat dat extreem hoge druk kan produceren, en voor de ontdekkingen die hij daarmee deed. Hij bereikte zelfs drukken die overeenkomen met de druk in de kern van de aarde. Een gesprek over diamanten, druk en hulp bij euthanasie. Let op: In deze aflevering komt zelfdoding ter sprake. Denk jij aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praat erover. Bel anoniem met 113 of chat via 113 Zelfmoordpreventie.
#45
July 7 · 50 min
39. Pauli - De briljante kluns
De Oostenrijkse natuurkundige Wolfgang Pauli werd door tijdgenoten ook wel het 'geweten van de wetenschap' genoemd. In 1945 won hij de Nobelprijs voor zijn ontdekking van het Uitsluitingsprincipe. Ruben legt aan Luuk uit wat dit principe inhoudt en waarom Pauli zo gerespecteerd was. Een gesprek over quantumgetallen, een uitgesproken persoonlijkheid en experimentele onkunde. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 2, 21 en 37? Deze helpen bij het verhaal.
#44
June 30 · 43 min
38. Rabi - Trillende naklank
In 1944 kreeg Isidor Isaac Rabi de Nobelprijs voor zijn resonantiemethode om de magnetische eigenschappen van atoomkernen vast te leggen. De techniek zou leiden tot de ontwikkeling van MRI! Rabi was voorstander van internationale samenwerkingen en een zeer bepalende stem in de oprichting van het Europese deeltjeslaboratorium CERN (held!). Maar hij geloofde niet dat vrouwen wetenschapper konden zijn (lul!). Een gesprek over wobbelende waterstofprotonen, patriarchale wetenschap en de veranderlijkheid van moraliteit. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 37? Deze helpt bij het verhaal.
#43
June 23 · 46 min
37. Stern - Mini-magneetjes
In 1943 ontving Otto Stern de Nobelprijs voor zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de moleculaire straalmethode en zijn ontdekking van het magnetisch moment van het proton. Na lang afhouden kan Ruben er niet meer omheen. Het is tijd om één van de meest verwarrende concepten uit de quantumfysica uit te leggen: spin. Hoe kan iets om diens as draaien als het geen draaias heeft? Een gesprek over puntdeeltjes, een splitsende straal moleculen en tweewaardigheid.

Showing 1–20 of 31 episodes